Bệnh ung thư máu (leukemia)

BS Liêu Vĩnh Bình

 

Leukemia có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp (Greek leukos - trắng, và haima - máu); có nghĩa là bệnh của bạch huyết cầu trong máu. Ngày nay chúng ta dùng với nghĩa rộng hơn gọi là ung thư máu (UTM).

UTM (hematological neoplasms) là một nhóm của nhiều bệnh ung thư liên quan đến: máu (blood), tủy xương (bone marrow), hệ bạch huyết (lymphoid system).

Trong năm 2011, tại Hoa kỳ có 44,600 bệnh nhân bi ung thư máu (25,320 phái nam và 19,280 phái nữ) trong số này có 21,780 trường hợp tử vong. Tỷ lệ bệnh UTM khác nhau giữa phái nam và phái nữ: trong 100,000 phái nam thì có 16 người bị UTM, còn trong 100,000  phái nữ thì có 10 người mắc bệnh này. Người Á châu bị bệnh UTM ít hơn với tỷ lệ 9/100,000 cho phái nam và 6/100,000 cho phái nữ.

Phân loại ung thư máu
UTM được phân loại ra là 4 nhóm chính: Tùy theo loại tế bào ung thư và tùy theo tình trạng cấp tính hay mãn tính.

UTM cấp tính (Acute leukemia): Trong trường hợp này những tế bào máu chưa trưởng thành (immature blood cells) sinh sản nhanh chóng trong tủy xương làm cho tủy xương không đủ chổ sản xuất những tế bào máu bình thường để cung cấp cho cơ thể. Những tế bào máu chưa trưởng thành này lan tràn vào trong huyết quản, đi đến chiếm ngự các cơ quan trong cơ thể, bệnh nhân sẽ chết nhanh chóng nếu không được chữa trị kịp thời. Hầu hết các trường hợp UTM cấp tính xảy ra ở trẻ em.
UTM mãn tính (Chronic leukemia): Trong trường hợp này những tế bào bạch huyết cầu trong máu tương đối khá trưởng thành, nhưng vẫn chưa thành tế bào máu bình thường. UTM loại mày phát triển chậm trong nhiều năm tháng, thử máu sẽ thấy có nhiều bạch huyết cầu không bình thường. Nhóm này không cần chữa trị khẩn cấp như nhóm trên, chỉ cần theo dõi chờ đến lúc cần thì mới chữa trị thích hợp. Hầu hết các trường hợp UTM mãn tính xảy ra ở người lớn.

Kế tiếp UTM còn được chia ra tùy theo loại tế bào nào của máu bị ung thư như:
Lymphoblastic or lymphocytic leukemias: Là ung thư của những tế bào có nhiệm vụ tạo ra bạch huyết cầu (lymphocytes) từ trong tủy xương.
Myeloid or myelogenous leukemias:  Là ung thư của những tế bào có nhiệm vụ tạo ra hồng huyết cầu (red blood cells) và tiểu huyết cầu (platelets) từ trong tủy xương.

1. Acute Lymphocytic (Lymphoblastic) leukemia  (ALL): Là nhóm UTM thường xảy ra nhất ở trẻ em. Nhưng đôi khi cũng thấy ở người lớn, nhất là ở những người trên 65 tuổi. Chữa trị cho nhóm này gồm có hóa trị (chemotherapy) và xạ trị (radiotherapy). Kết quả khả quan với 85% trẻ em và 50% người lớn có thể được chữa khỏi.

2. Chronic lymphocytic  (Lymphoblastic) leukemia (CLL): Thường xảy ra ở bệnh nhân trên 55 tuổi. Đôi khi có những người trẻ hơn cũng bị bệnh, nhưng hầu như không bao giờ có trường hợp trẻ em bị UTM nhóm này. 2/3 bệnh nhân thuộc phái nam. Tỷ lệ sống sót sau 5 năm là 75%.

3. Acute Myelogenous (also myeloid or non lymphocytic) leukemia (AML): Người lớn bị bệnh nhiều hơn trẻ em và phái nam bị bệnh nhiều hơn phái nữ. Chữa AML bằng hóa trị. Tỷ lệ sống sót sau 5 năm là 40%.

4. Chronic myelogenous  (myeloid or Myeloblastic) leukemia (CML): Thường xảy ra ở người lớn mặc dù đôi khi trẻ em cũng bị bệnh loại này. Chữa bằng thuốc imatinib hoặc các thuốc khác. tỷ lệ sống sót sau 5 năm là 90%.

Triệu chứng:
* Chảy máu: Tế bào UTM tràn ngập tủy xương làm cho tiểu huyết cầu không được sản xuất đầy đủ nên bệnh nhân rất dễ bị chảy máu gây ra nhiều vết bầm tím trên cơ thể, hoặc nhiều đốm đỏ khắp nơi, hoặc khi chảy máu thì khó cầm máu được.
* Hệ thống miễn nhiễm suy yếu: Tế bào UTM tràn ngập tủy xương làm cho bạch huyết cầu không được sản xuất đầy đủ hay bị suy thoái làm giảm sức đề kháng của cơ thể làm cho dễ bị nhiễm trùng, lở loét trong miệng, hay bị tiêu chảy, hoặc bị viêm phổi.
* Thiếu máu: Tế bào UTM tràn ngập tủy xương làm cho hồng huyết cầu không được sản xuất đầy đủ nên bệnh nhân bị thiếu máu (anemia), da mặt lợt lạt, mệt mỏi, nóng sốt, hoặc lạnh tay chân, đổ mồ hôi ban đêm, lúc nào cùng như bị cảm cúm, thấy buồn nôn hay đầy bụng vì gan và lá lách bị sưng chèn chỗ trong bụng.
* Triệu chứng do tế bào UTM di căn vào hệ thần kinh trung ương (central nervous system): Gây ra các triệu chứng não bộ như nhức đầu ...

Muốn định bệnh UTM cần phải làm xét nghiệm máu để tìm tế bào UTM thường là thấy số lượng cao những BHC chưa trưởng thành. Tuy nhiên, mặc dù hiếm thấy, có một số bệnh nhân bị UTM nhưng số lượng BHC vẫn bình thường hay tụt xuống, nguyên do là vì những tế bào UTM chỉ ở trong tủy xương chứ không xâm nhập vào trong huyết quản.

Nguyên nhân:
Đa số các trường hợp UTM đều không rõ nguyên nhân. Những nguyên nhân thường thấy ở bệnh nhân trưởng thành là:

Nhiễm phóng xạ (natural and artificial ionizing radiation)
Nhiễm siêu vi trùng như Human T-lymphotropic virus
Nhiễm hóa chất thí dụ như benzene hoặc xử dụng hóa trị (alkylating chemotherapy) để chữa các bệnh ung thư khác.
Hút thuốc có thể đưa đến bị UTM loại acute

... mời bạn mua nguyệt san đọc tiếp ...